KEMİK İLİĞİ
NAKLİ

Kemik iliği, uzun ve geniş kemiklerin iç kısmında bulunan ve kan hücrelerinin üretimini sağlayan kök hücrelerin bulunduğu vücut bölümüdür. Kemik iliğinin esas görevi kan hücrelerinin üretimidir. Buradan parça alınması kemik iliği biyopsisi veya kemik iliği yapılması olarak da adlandırılmaktadır.

2007 yılından bu yana faaliyet gösteren Bayındır Söğütözü Hastanesi Kemik İliği Nakli Ünitesi, Türkiye'de özel hastane bünyesindeki ilk kemik iliği nakli merkezidir. Başlangıçta 4 yataklı olarak hizmet veren ünite, 2012 yılında yapılan düzenleme ile 10 yatak kapasiteli hale getirilmiştir. Kemik iliği nakil ünitesi:

  •  Kemik iliği nakli klinik kısmı
  •  Kemik iliği nakli poliklinik kısmı
  •  Aferez ünitesi
  •  Kök hücre ayırma ve saklama birimleri'nden oluşmaktadır.

Lösemi tedavisi tüm dünyada çok pahalı olup, bu tedavinin nitelikli bir ekip ve donanımla nitelikli bir ortamda uygulanması gerekir. Bu nedenle tedavinin mutlaka tek kişilik odalarda ve ilave olarak kök hücre naklinin ise bu amaçla hazırlanmış özel havalandırma sistemlerinin olduğu ortamlarda ve özel bir ekip tarafından yapılması gerekir. Ayrıca, ülkemizdeki lösemi ve kök hücre nakli merkezleri de, dünya standartları bakımından ciddi gelişmeler kaydetmiş olup, başarı oranları da dünya standartlarındadır. Bayındır Hastanesi Hematoloji ve Kök Hücre Nakli Merkezi de tüm lösemi hastalarının tedavisi ve ayrıca kök hücre nakilleri için düzenlenmiş, dünya standartlarında bir merkezdir. Diğer merkezlerden bir istisna olarak, allojenik nakillerde alıcı ve verici arasında 10/10 doku uyumu olmasa bile geliştirilen bir yöntemle merkezimizde doku uyumsuz nakiller başarı ile uygulanabilmektedir.

JCI standartlarına göre oluşturulan ünitede, allojenik ve otolog kök hücre nakilleri Prof. Dr. Ali Uğur Ural ve Doç. Dr. Mehmet Özen’ in sorumluluğunda deneyimli bir ekip tarafından yapılmaktadır.

Özel Bayındır Söğütözü Hastanesi, kök hücre nakline yardımcı olabilecek tüm branşları bünyesinde barındırmakta ve tüm hizmet aynı çatı altında sağlanmaktadır. Kök hücre nakli için Özel Bayındır Söğütözü Hastanesi’nin SGK ile anlaşması mevcut olup, tüm işlemler SGK güvencesinde ve hastaya ek bir maddi yük getirmeksizin yapılmaktadır.

Ciddi bir kan hastalığı, immün sistem hastalığı, kanser veya genetik hastalığın tedavi seçeneklerinden birisi de kemik iliği naklidir. Kemik iliği nakli işlemini tanımlamakta çeşitli terimler kullanılmaktadır;

  • Kemik iliği nakli
  • Kök hücre nakli
  • Hematopoetik kök hücre nakli, hepsi aynı anlamda kullanılmaktadır.

Bu terimlerin hepsi, kanı oluşturan ana hücrelerin (kan kök hücrelerinin) kemik iliğini yenilemek üzere nakledilmesini veya yüksek dozda kemoterapinin etkisinden korunmak üzere saklanmasını ve yüksek doz kemoterapiden sonra kullanılmasını içermektedir. Kemik iliği naklinde kan kök hücreleri kullanıldığına göre kök hücrelerin kaynakları

  • Kemik iliği
  • Periferik kan
  • Kordon kanıdır.

Buna göre, doktorunuz sizin için hangi yöntemin uygun olduğunu kemik iliği nakline karar verme aşamasında izah edecektir.

Günümüzde kamuoyunda lösemili hastaların tek tedavi şansı kemik iliği nakli veya diğer adıyla kök hücre nakli gibi yanlış bir kanı oluştu. Oysa hastalığın tekrarlama riski varsa ya da tanı aşamasında özellikle genetik incelemelerle hastalık gidişinin iyi olmayacağına kanaat getirilirse kök hücre nakli yapılması uygun olur. Kök hücre nakli lösemi tedavisinde umut olarak görülse bile tüm sorunları bitirdiği anlamına gelmez. Nakil sonrası takip (hem hastalık ve hem de nakil ile problemler açısından) nakil süreci kadar önemlidir. Kök hücre nakli yapılan hastaların uzun yıllar takip edilmesi gerekir. Nakil sonrası problemler açısından özellikle enfeksiyonlar ve verilen kök hücrelerin alıcı vücudunun bazı organlarını yabancı bilip buna karşı reaksiyon geliştirmeleri ön plana geçer. Bu nedenle, bahsedilen enfeksiyonlara karşı korunmak ve doku reddi problemleri ile mücadele için taburcu olduktan sonra uygun bir yaşantı biçimi kadar, verilen ilaçların çok düzenli kullanılması ve doktorunuzun belirlediği uygun aralıklarla hastanın kontrolü çok önemlidir.

Allojenik Kemik İliği Nakli

Burada kemik iliği size uygun bir kişiden alınır. Herhangi bir hastalık kemik iliğini tuttuğu zaman (lösemi) veya kemik iliği çalışmadığı zaman (aplastik anemi) veya kemik iliği anormal hücre ürettiği zaman (myelodisplastik sendrom, talasemi majör) başka bir kişiden kemik iliği nakli sizin için etkin tedavi yöntemi olabilir.

Böylece başkasının kan kök hücreleri size aktarılacak ve sizin kemik iliğiniz bu hücreler sayesinde yenilenecektir. Kardeşler, akrabalar veya akraba dışı yabancı gönüllüler (donör) burada verici olabilirler. Alıcı ve verici arasında kan grubu uyumu gerekmemekte ancak doku antijenlerine moleküler düzeyde bakılarak tam uyum aranmaktadır. Alıcı ile verici arasında tam uyum olması tercih edilse de belli bir orana kadar uyumlu olanlar da kabul edilebilmektedir.

Otolog Kemik İliği Nakli

Burada sağlam olan kendi kemik iliğiniz kullanılır. Lenf kanseri, multiple myeloma veya bazı diğer kanser tiplerinde, daha yüksek dozda kemoterapi kullanımına imkan sağlamak üzere daha önce alınıp saklanan kendi kemik iliğiniz, kemoterapiden sonra size tekrar geri verilir. Böylece sağlam kemik iliği, yüksek dozda kemoterapinin etkisinden korunmuş olur.

  • Kanserli bir vakada verilmesi gerekli yüksek dozda kemoradyoterapiden sağlam kemik iliğini korumak için (otolog)
  • Hastalıklı hücreleri/kemik iliğini sağlam kişiden alınan hücrelerle değiştirmek için (allojenik)
  • Hastalıklı kemik iliğini düzeltmek için
  • İmmün baskılanmayı düzeltmek için
  • Doğuştan metabolizma veya enzimatik sistemle ilgili anormallikleri düzeltmek için
  • Hastanın kendisine ait kök hücre/T Hücre’lerin tekrar düzenlenmesi için (otoimmün hastalıkların tedavisinde)
Lösemi ve lenfomalar
  • Akut myeloblastik lösemi
  • Akut lenfoblastik lösemi
  • Kronik lenfositik lösemi
  • Kronik myeloid lösemi (öncelikle ilaç tedavisi)
  • Hodgkin lenfoma
  • Non-Hodgkin lenfoma
Multiple myeloma ve diğer plazma hücre hastalıkları
  • Multiple myeloma
  • Waldenström makroglobulinemiası
Ağır aplastik anemi ve diğer kemik iliği yetmezlikleri
  • Ağır aplastik anemi
  •  Fankoni anemisi
  • Paroksismal nokturnal hemoglobinüri
  • Saf eritrosit aplazisi
Hemoglobinopatiler
  • Beta talasemi majör
  • Orak hücreli anemi
Kalıtımsal immün sistem hastalıkları
  • Ağır kombine immün yetmezlik
  • Wiskott-Aldrich Sendromu
Kalıtımsal metabolik hastalıklar
  • Hurler Sendromu
Miyelodisplastik ve kronik myeloproliferatif hastalıklar
  • Fazla blastlarla refrakter anemi
  • Miyelofibrozis

Kemik iliği aspirasyonunda alınan kemik iliği sıvı şekildedir, lam'a yayılarak mikroskop altında hücre yapısını değerlendirmek veya kan kanserinin tanı aşamasında akım sitometrisi denilen cihaz yardımıyla hücrelerin tanınması amacıyla alınır. Kemik iliği biyopsi'sinde ise parça olarak kemik iliği alınır, kan kanseri tanı aşamasında veya herhangi bir hastalık tarafından kemik iliği tutulumunun olup olmadığının değerlendirilmesi amacıyla patoloji bölümü değerlendirir.

Kemik iliği nakli, toplanan kemik iliğinin veya kök hücrelerin hastaya bir damar vasıtasıyla verilmesini içerir. Bu işlem tıpkı bir kan verme işlemine benzer ancak, mümkün olan en kısa süre içerisinde damar yoluyla verilmesi gerekir. Nakil öncesinde ise, verilen hücrelere bir boşluk oluşturulması ve savunma sistemini baskılamak ve kalıntı hastalığı yok etmek üzere birkaç gün süren kemoterapi ve bazen de radyoterapi de verilmesi gerekir.

Bu durum hastalığa göre değişmekle birlikte genellikle 1 kez yapılır. Ancak, multiple myeloma denilen hastalıkta hastalık tekrarladığında 2. kez otolog nakil yapılabilir, benzer şeklide nüks etmiş lenf kanserinde otolog nakil sonrası hastalık yine tekrar ederse, bu sefer de yakınlarından alınan hücrelerin verilmesi şeklinde 2. kez olarak allojeneik kemik iliği nakli yapılabilir.

Kemik iliği nakli hastalığınızın türüne, planlanan nakil tipine (otolog veya allojenik), uygulanan hazırlama rejimine, nakil sonrası gelişebilecek komplikasyonlara bağlı olarak hayati tehlikesi de olan önemli bir tedavi yöntemidir. Allojenik nakiller hastalığın tamamen ortadan kaldırılmasını amaçlasa da hastalığın tekrarlaması riski her zaman mevcuttur. Nakil sonrasında Graft versus Host Hastalığı denilen ve hayat kalitesini etkileyebilen uzun süreli komplikasyonlar görülebilir.

Kemik iliği nakli öncesinde hastalığınızın remisyonda yani kontrol altında olması ve enfeksiyonunuz olması naklin başarısını etkileyecektir. Nakil öncesinde enfeksiyon kontrol önlemlerine dikkat etmelisiniz. Hasta kişilerden uzak durmalı, el sıkışmamalı, ellerinizi sık sık yıkamalı ve ziyaretleri azaltmalısınız. Sizin kişisel durumuna göre doktorunuz tarafından dikkat etmeniz gereken özel bir durum olduğunda ayrıca bilgilendirileceksiniz.

Uygun bir beslenme savunma sisteminizi düzeltirken, vücudunuzu daha güçlü kılar. Kemik iliği nakli sonrası alışmış olduğunuzdan daha fazla protein veya daha fazla kalorili gıdalara ihtiyacınız olabilir. İlave olarak, enfeksiyon riskinden korunmak üzere kaçınmanız gereken bazı gıdalar da vardır. Kemik iliği nakli sonrası ağız yaraları veya diğer yeme problemleri varsa, diyetisyeniniz yardımıyla daha kolay yenebilen gıdaları seçebilirsiniz. Aile bireyleriniz olsa bile çatal, kaşık, bardak gibi malzemeleri ortak olarak kullanmayın. İlave olarak;

  • Tüm gıdaların iyice pişirilmesi gerekir.
  • Artık yemekler çok dikkatli olarak saklanmalıdır.
  • Mümkünse saklama yapılmadan yemek bir seferde tüketilmelidir.
  • Sıcak gıdalar sıcak tutulmalı, soğuklar ise soğuk tutulmalıdır.
  • Pişirilme şeklinden emin olmadığınız gıdaları tüketmeyiniz.
  • Bulaşık makinesi ile yıkanan malzemeleri sıcak su ile yıkayıp, kurulayıp kaldırın.
  • Yemek hazırlayan kişilerin ellerinde kesi, yara ve solunum yolu enfeksiyonu olmamasına dikkat edin.
  • İlk 100 gün içerisinde restoranda yemek yemeyin.
  • Mevsimlik sebze ve meyve tüketin. Bunları 1,5 litre su içerisine 2 kapak sirke koyup, 15 dakika beklettikten sonra tüketin.

Şu yiyeceklerden de uzak durunuz;

  • Pastörize edilmemiş süt
  • Pişmemiş veya kısmi pişmiş yumurta
  • Taze ve ev yapımı peynirler
  • Taze sebze ve meyveler (kabuklu meyveler tercih edilir)
  • El-sıkımı hazırlanmış meyve suları
  • Mangal, midye, kokoreç, kebap, pide, sakatat vb. gıdalar
  • Fast-food
  • Hazır yoğurt
  • Pişirilmemiş fındık, fıstık vb. gıdalar
  • Pişirilmeden su katılarak hazırlanmış çorbalar
  • Çiğ soğan ve sarımsak
  • İçmek için musluk suyu veya kaynak suyu
  • Dışarıdan eve döndüğünüz her zaman ellerinizi yıkayın.
  • Her tuvalet çıkışından sonra mutlaka ellerinizi yıkayın
  • Her gıdayı ellemeden önce ellerinizi yıkayın.
  • Her sofraya oturmadan önce ellerinizi yıkayın.
  • Beraber yaşadığınız kişilerin de el yıkama alışkanlığı kazanmasını sağlayın.
  • Evinize giren her kişiye ellerini yıkamasını tembih edin.
  • Ellerinizi yıkadıktan sonra antibakteriyel bir temizlme solüsyonu kullanabilirsiniz.
  • Günlük hafif duş almak da enfeksiyon riskini azaltır.
  • Üç ay süreyle sürekli maske kullanmanız gerekmektedir.
  • Ellerinizi kurulamakta kâğıt havlu kullanın.
  • Vücudunuzdaki tüyleri almakta cildnizi kesme ihtimaline karşı jilet kullanmamalısınız.
  • Bir yıl süreyle parfüm, kolonya vb. kokuları kullanmamalısınız.
  • Evde toz tutmayan battaniye, yastık kullanın.
  • Evde yatak takımlarınızı üç günde bir değiştirmelisiniz.
  • Kullandığınız ayakkabılar rahat ve yumuşak olmalıdır.

Kemik iliği nakli olan bir hastada en önemli problemler enfeksiyon, kanamalar ve kemik iliği nakil reddi’dir. Hasta hastanede kaldığı süre içerisinde nakil ekibi hastayı tüm bu problemlerden koruyacak şekilde, başta çok özel oda koşullarını sağlamak üzere, her türlü tedbiri alacaktır. Hastaya hazırlayıcı kemoterapi almaya başlamadan önce enfeksiyonları engellemek üzere koruyucu antibiyotik tedavisi verilir ve muhtemel enfeksiyon bulguları açısından da sıkı olarak gözlenir. Eğer enfeksiyon gelişirse, damar yolundan antibiyotiklerle tedavi edilir.
En sık enfeksiyon yöreleri;

  • Kateter
  • Kateter
  • Akciğerler
  • Ağız
  • İdrar yolu
  • Makat

Bakterilere bağlı enfeksiyon riski kemik iliği tuttuktan sonra azalır. Ancak, hastanın savunma sistemi, uygulanan kemoterapi, radyoterapi ve diğer ilaçlar nedeniyle haftalar boyunca baskıda kalacaktır. Bu süre, hastaya uygulanan kemik iliği naklinin tipi ve dolayısıyla hazırlık rejimine göre değişecektir. Bu süre içerisinde özellikle virüs ve mantara bağlı enfeksiyon riski devam edecektir. Hastaneden ayrıldıktan sonra eğer halen hastanın kateteri var ise, özellikle bakteriyel enfeksiyon riski devam edecektir.

Kemik iliği naklinin başarısı için en önemli faktörlerden biri nakil sonrası verilen tıbbi hizmetin kalitesidir. Nakil zamanında hastalığın kontrol durumu, alıcının genel tıbbi durumu, nakil sonrası oluşabilecek enfeksiyon, kanama gibi komplikasyonların varlığı, alıcı-verici uyumu gibi faktörler yapılan naklin başarısını etkiler.

Kemik iliği nakli, kemik iliği veya kandan toplanan kök hücrelerin kemoterapi ve radyoterapiyi takiben size damardan verilmesi ile yapılır. Nakil bu nedenle 5 aşamada değerlendirilebilir.

1-Aşama: Hastadan veya vericiden kök hücrelerin toplanması.

Hastaya göre değişmektedir. Otolog veya kendinden nakillerde bir aşı ve gerekli görülürse hafif bir kemoterapi sonrası kök hücre toplanmaktadır. Başkasından nakillerde ise sadece aşı verilmekte, kemoterapi verilmemektedir. Bu aşı ve kemoterapiyi takiben kök hücreler aferez cihazı yardımıyla kandan toplanmaktadır.

2-Aşama: Toplanan kök hücrelerin dondurularak saklanması.

Aferez cihazı yardımıyla toplanan kök hücreler içerisine dondurma sonrası hayatta kalabilmelerini sağlayan bir madde katılarak -180 C de dondurularak saklanmaktadır. Bu şekilde bu hücreler yıllarca saklanabilmektedir. Bazı durumlarda kök hücrelerin vericiden toplanması ve hastaya radyo/kemoterapi verilmesi günleri birbirine denk getirilmekte ve kök hücrelerin saklanması olmayabilmektedir. Bu durumlarda nakil için kök hücre yeterince elde edilirse nakilden arta kalan bir kısım kök hücre de dondurularak saklanmaktadır.

3-Aşama: Hastaya radyoterapi ve/veya kemoterapi verilmesi

Hastanın hastalığına göre değişen bir şekilde ve sayıda hastaya kemoterapi verilmektedir. Bazı hastalarda kemoterapiye ek olarak radyoterapi de uygulanabilmektedir.

4-Aşama: Daha önce toplanan kök hücrelerin hastaya damardan verilmesi

Bu işlem normal bir kan vermeye benzemektedir. Sıvı tedavisi ve alerji engelleyici ilaç tedavisini takiben daha önce toplanmış olan kök hücreler hastaya damar yolundan kan verilir gibi verilmektedir. Bu işlem mümkün olduğu kadar kısa tutulmaya çalışılmaktadır.

5-Aşama: Verilen kök hücrelerin kemik iliğine yerleşerek kan hücrelerini üretmesi

Hastaya verilen kök hücreler 10-20 gün içinde tekrardan kan hücreleri üretmeye başlamaktadır. Üretim günü hastalığa, hastaya, verici kök hücre sayısına, hastanın ve vericinin kilosu gibi birçok faktöre bağlı olup kişiye göre değişmektedir. Doktorunuz sizin için beklenen üretim gününü size bildirecektir. Bu üretim oluncaya kadarki zamanda enfeksiyonlara açık, kanamaya meyiili olacaksınız. Bu dönemde enfeksiyon ve kanama olmamamsı için gerekli antibiyotik tedavisini ve trombosit desteğini doktorunuz sizin için özel olarak düzenleyecektir.

  • Kemik İliği Nakli
  • Kök Hücre
  • Donör
  • Nakil Sonrası Takip
  • Sıkça Sorulan Sorular